Mustafa Kemal Atatürk’ün dinî inancı, geçmişten bugüne tarihçiler, yazarlar ve araştırmacılar tarafından sıklıkla masaya yatırılan meselelerin başında gelir. Atatürk'ün İslamiyet'e, dinin toplumsal konumuna ve laiklik ilkesine dair sarf ettiği sözler, bu sahadaki tartışmaların ana eksenini belirler. Bazı tarihî kaynaklar onun Müslüman olduğunu vurgularken, kimi uzmanlar deist, agnostik ya da ateist çizgide değerlendirmelerde bulunmuştur. Konunun tüm detayları yazımızda yer almaktadır.
ATATÜRK'ÜN DİNSEL İNANACINA DAİR FARKLI AKADEMİK GÖRÜŞLER
Mustafa Kemal Atatürk’ün inanç dünyasına dair literatürde ortak bir mutabakat mevcut değildir. Tarihçi Profesör Mete Tunçay, Atatürk'ün deist bir düşünce yapısına sahip olduğunu öne sürerken, Profesör Doktor Şükrü Hanioğlu onun ateist kanaatte bulunduğunu savunmaktadır. Benzer şekilde Profesör Doktor Yaşar Nuri Öztürk de Atatürk'ün deist olduğu yönündeki tezleri desteklemiştir.
Bu sebeple, konuyu incelerken farklı uzmanların tezlerini, resmî ve özel arşiv belgelerini ile bizzat kendisine izafe edilen beyanları süzgeçten geçirmek büyük önem taşır.
ATATÜRK'ÜN İSLAMİYET VE KUR'AN-I KERİM ÜZERİNE BEYANLARI
Atatürk, icra ettiği çeşitli konuşmalarda İslam dinine ve kutsal değerlere atıflarda bulunmuştur. Bir mülakatında dini "lüzumlu bir müessese" biçiminde tanımlamıştır. İslamiyet için "bizim dinimiz" ve "büyük dinimiz" tabirlerini kullanmıştır.
Kur'an-ı Kerim'den bahsederken "şanı büyük" ve "en eksiksiz kitap" nitelemelerini tercih eden Atatürk, Hz. Muhammed için de "peygamberimiz efendimiz hazretleri" ve "Allah'ın birinci ve en büyük kulu" ifadelerine yer vermiştir. 1922 ile 1923 yıllarında gerçekleştirdiği hitabetlerde "Allah birdir, büyüktür." vurgusu yapmıştır.
1923 senesinde kendisine hediye edilen Kur'an-ı Kerim vesilesiyle duyduğu memnuniyeti şu cümlelerle dile getirmiştir:
"Bence kıymetini takdire imkân olmayan bu hediyeyi, en derin ve hürmetkâr din duygularımla muhafaza edeceğim."
MADAM CORINNE'E GÖNDERİLEN MEKTUP VE DİNSEL DEĞERLENDİRMELER
Atatürk'ün inanç dünyası tartışılırken, 20 Temmuz 1915 tarihinde Madam Corinne'e kaleme aldığı mektup sıkça referans gösterilir. Mektubunda inançlı bireylerin eylemlerini ve ahiret tasavvurunu ele alan Atatürk şu satırları kaydetmiştir:
"Görüyorsunuz ya Madam, benim insanlarım şehit olmayı ararken de budalaca davranmıyorlar. Peygamberimiz ne kadar bilgeymiş. İnsanların gerçek arzularını ne kadar iyi biliyormuş. Bana gelince, çok yazık ki, bu inanmış insanların, Allah vergisi nitelikleri bende yok, ama bu nitelikleri desteklemeyi de hiç ihmal etmiyorum.
Çok garip bulduğum bir şey var. Erkeklere huriler ve başka güzel eğlenceler vadeden Hazreti Muhammed, kadınlar için hiçbir taahhüde girmiyor. Bu duruma göre ölümden sonra erkekler, cennetteki kadınlara sahip olarak hoş vakit geçirirlerken, kadınların dayanılmaz hale düşecekleri anlaşılıyor. Öyle değil mi?
Gördüğünüz gibi Madam, dağdağalı ve kanlı bir yaşama alıştıktan sonra da insan, cennet ve cehennemden söz etmek ve hatta yüce Tanrı'yı bile eleştirmek için zaman bulabiliyor. Madam, eğer Tanrımızı eleştirerek günaha girmemi önlemek isterseniz, çarpışmalar dışında kalan zamanımı, hangi meşgaleyle geçirebileceğim konusunda lütfen bana yol gösteriniz."
ANKARA PALAS'TA HAYAT, ALLAH VE GELECEK NESİLLER VURGUSU
Atatürk, 20 Mart 1937 tarihinde Ankara Palas'ta dönemin Romanya Dışişleri Bakanı Victor Antonescu ile gerçekleştirdiği mülakatta hayatın gayesini, mutluluğu ve gelecek kuşaklara karşı sorumluluk bilincini ele almıştır.
Filozofların yaşam felsefelerine değinen Atatürk, kendi düsturunu şu sözlerle aktarmıştır:
"...Zamanında kitaplar karıştırdım. Hayat hakkında filozofların ne dediklerini anlamak istedim. Bir kısmı her şeyi kara görüyordu. “Mademki hiçiz ve sıfıra varacağız, dünyadaki geçici ömür sırasında sevinç ve mutluluğa yer bulunmaz” diyorlardı. Başka kitaplar okudum, bunları daha akıllı adamlar yazmışlardı. Diyorlardı ki: “Mademki sonu nasıl olsa sıfırdır, hiç olmazsa yaşadığımız sürece şen ve neşeli olalım.” Ben kendi karakterim bakımından ikinci hayat görüşünü beğeniyorum, fakat şu sınırlar içinde: Bütün insanlığın varlığını kendi şahıslarında gören adamlar zavallıdır. Besbelli ki, o adam birey sıfatı ile yok olacaktır. Herhangi bir kişinin, yaşadıkça memnun ve mutlu olması için gereken şey, kendisi için değil, kendisinden sonrakiler için çalışmaktır. Anlayışlı bir adam, ancak bu şekilde hareket edebilir. Hayatta tam zevk ve mutluluk, ancak gelecek nesillerin şerefi, varlığı, mutluluğu için çalışmakta bulunabilir..."
Toplumun dinsel anlayışına yönelik değerlendirmelerinde ise Türk milletinin hurafelerden arınmış, daha sade ve bilinçli bir din algısına erişmesi gerektiğini savunmuştur.
1937 TBMM AÇILIŞ KONUŞMASINDA DOGMA KARŞITI SÖYLEMLER
Atatürk, 1 Kasım 1937 tarihinde Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde yaptığı konuşmada devlet idaresinin temel ilkelerine değinmiştir. Siyasi programların kaynağını dinsel dogmaların oluşturmadığını şu cümlelerle ifade etmiştir:
"...Bizim devlet idaresindeki ana programımız, Cumhuriyet Halk Partisi programıdır. Bunun kapsadığı prensipler, idarede ve siyasette bizi aydınlatıcı ana hatlardır. Fakat bu prensipleri, gökten indiği sanılan kitapların dogmalarıyla asla bir tutmamalıdır. Biz, ilhamlarımızı, gökten ve gaipten değil, doğrudan doğruya hayattan almış bulunuyoruz. Bizim yolumuzu çizen; içinde yaşadığımız yurt, bağrından çıktığımız Türk milleti ve bir de milletler tarihinin bin bir facia ve ıstırap kaydeden yapraklarından çıkardığımız neticelerdir."
Bununla birlikte, 21 Aralık 1937 tarihinde Hatay meselesi dolayısıyla Suriye Başbakanı Cemil Merdam Bey ile yaptığı görüşmede "hepimiz Müslümanız" vurgusunu yaparak kararlılığını dile getirmiştir.
YABANCI DÜNYA BASININDA VE DİPLOMASİ RAPORLARINDA ATATÜRK'ÜN İNANCI
İngiliz gazeteci Grace Ellison, 1926-1927 yıllarında Atatürk'le gerçekleştirdiği mülakatları 1928'de yayımlanan Turkey Today eserinde okuyucuya aktarmıştır. Kitapta Atatürk'ün dine mesafeli yaklaştığına dair iddialar yer almıştır. Ancak Atatürk'ün kendi not defterlerinde, bazı yabancı muhabirlerin beyanlarını çarpıttığına dair notlar düştüğü de bilinmektedir.
Öte yandan, 1932-1933 yıllarında Ankara'da görev yapan ABD Büyükelçisi Charles H. Sherrill, kaleme aldığı raporda Atatürk'ün agnostik olduğu iddialarını kesin bir dille reddettiğini, evrenin yaratıcısı ve hâkimi olan tek bir Tanrı'ya inandığını ifade ettiğini belirtmiştir.
