ABD, 2003’te başlayan Irak savaşından 23 yıl sonra ülkedeki askeri varlığını sona erdirdi. Iraq Body Count verilerine göre işgal sonrası şiddet olaylarında belgelenen sivil ölümleri 200 bini aşarken, farklı araştırmalar savaşın toplam insani maliyetinin çok daha yüksek olabileceğine işaret ediyor.
ABD IRAK’TAN ÇEKİLDİ: 23 YILLIK DÖNEMİN İNSANİ BİLANÇOSU
ABD’nin Irak’taki son askeri birliklerinin çekilmesiyle, 2003’te Saddam Hüseyin yönetimini devirmek amacıyla başlatılan savaşla açılan bir dönem kapandı. Reuters’ın aktardığına göre ABD’nin Irak’taki askeri çekilmesi 30 Eylül 2026 itibarıyla tamamlandı. Çekilme planı 2024 yılında Washington ile Bağdat arasında kararlaştırılmıştı.
ABD’nin Irak’taki varlığı 23 yıl boyunca aynı biçimde ve kesintisiz devam etmedi. Amerikan güçlerinin büyük bölümü 2011’de ülkeden ayrıldı; ancak IŞİD’in Irak ve Suriye’de geniş alanları ele geçirmesinin ardından ABD öncülüğündeki koalisyon 2014’te yeniden Irak’a konuşlandırıldı. Brown Üniversitesi’nin Costs of War çalışması da bu iki ayrı askeri döneme dikkat çekiyor.
KİTLE İMHA SİLAHLARI İDDİASI SAVAŞIN BAŞLICA GEREKÇELERİNDENDİ
2003 müdahalesi öncesinde ABD yönetiminin ortaya koyduğu başlıca gerekçelerden biri, Irak’ın kimyasal ve biyolojik silah stoklarına sahip olduğu yönündeki istihbarat değerlendirmeleriydi.
Ancak savaş sonrasında yapılan kapsamlı incelemelerde bu iddiaları doğrulayacak büyük çaplı kimyasal veya biyolojik silah stokları bulunamadı. ABD tarafından oluşturulan Kitle İmha Silahları İstihbarat Komisyonu da daha sonra savaş öncesindeki birçok istihbarat değerlendirmesinin yanlış olduğunu kayda geçirdi.
200 BİNİ AŞKIN SİVİL ÖLÜMÜ BELGELENDİ
Irak savaşının insani bilançosuna ilişkin farklı yöntemlerle hazırlanmış çok sayıda çalışma bulunuyor ve rakamlar kullanılan yönteme göre önemli ölçüde değişiyor.
Iraq Body Count’ın güncel verilerine göre, 2003’teki işgalin ardından Irak’ta yaşanan şiddet olaylarında 200 bin 65 ile 226 bin 628 arasında sivil ölümü belgelendi. Kuruluş, sivillerin yanı sıra savaşan tarafların ölümleri de hesaba katıldığında toplam şiddet kaynaklı ölüm sayısını yaklaşık 300 bin olarak veriyor.
Iraq Body Count, bu rakamları medya haberleri, hastane ve morg kayıtları, sivil toplum kuruluşları ile kamu kayıtlarını karşılaştırarak oluşturduğunu belirtiyor. Bu nedenle rakam, tahmine değil belgelenebilen vakalara dayanıyor; kuruluş kendi yönteminin kayıtlara geçmeyen ölümleri tamamen kapsayamayacağını da vurguluyor.
BROWN ÜNİVERSİTESİ: DOLAYLI ÖLÜMLER ÇOK DAHA FAZLA OLABİLİR
Brown Üniversitesi bünyesindeki Costs of War projesi, savaşların yalnızca silahlı çatışmalarda meydana gelen doğrudan ölümlerle ölçülemeyeceğine dikkat çekiyor.
Araştırmacılar; sağlık sisteminin bozulması, altyapının tahrip olması, temiz suya erişimde yaşanan sorunlar, hastalıklar ve ekonomik çöküş gibi savaşın dolaylı etkilerinin de ölüm oranlarını artırdığını belirtiyor. Costs of War, 2003-2023 dönemindeki Irak ve Suriye savaşlarında doğrudan ölümlerin yüz binlerle ifade edildiğini, dolaylı ölüm sayısının ise doğrudan kayıpların birkaç katına ulaşabileceğini değerlendiriyor.
BİR BAŞKA ARAŞTIRMA 1 MİLYONUN ÜZERİNDE TAHMİNDE BULUNDU
İngiliz araştırma kuruluşu Opinion Research Business’ın 2008 yılında yayımladığı hane araştırması ise çok daha yüksek bir tahmin ortaya koydu.
ORB, Irak’ta yapılan yüz yüze görüşmelerden hareketle Mart 2003-Ağustos 2007 arasında çatışmalar nedeniyle yaklaşık 1 milyon 33 bin kişinin öldüğünü tahmin etti. Araştırmanın tahmin aralığı 946 bin ile 1 milyon 120 bin arasındaydı. Ancak bu çalışma doğrudan kayıt sayımı yerine hane anketlerinden ülke geneline yapılan istatistiksel bir tahmine dayanıyor ve metodolojisi akademik tartışmalara konu oldu. Bu nedenle IBC gibi belgelenmiş ölüm veri tabanlarıyla doğrudan aynı kategoride değerlendirilmemesi gerekiyor.
BİNLERCE ÇOCUK ÖLDÜ VEYA YARALANDI
Savaş ve çatışmaların en ağır etkilediği gruplardan biri de çocuklar oldu.
Birleşmiş Milletler verilerine göre yalnızca 2008 ile 2022 sonu arasında Irak’ta 3 bin 119 çocuk öldürüldü, 5 bin 938 çocuk ise yaralandı veya sakat kaldı. Böylece doğrulanabilen çocuk ölümü ve yaralanması toplamı 9 bini geçti. BM ayrıca gerçek sayının yalnızca doğrulanabilen vakalarla sınırlı olmadığı için daha yüksek olabileceğini belirtiyor.
IRAK’TA YENİ DÖNEM
ABD güçlerinin tamamen ayrılmasıyla Irak’ın güvenliğinin sorumluluğu daha büyük ölçüde ülkenin kendi güvenlik kurumlarına geçti. Washington’ın ise eğitim ve istihbarat alanlarında Irak’la iş birliğini sürdürmesinin beklendiği bildiriliyor.
23 yıl sonra sona eren ABD askeri varlığının ardından geriye ise farklı yöntemlerle hesaplanan yüz binlerce ölüm, milyonlarca kişinin yerinden edilmesi ve ülkenin siyasi, ekonomik ve toplumsal yapısını derinden etkileyen uzun bir çatışma dönemi kaldı. Ölüm bilançosunda kesin bir rakam üzerinde uzlaşma bulunmasa da mevcut çalışmalar, Irak savaşının 21. yüzyılın en ağır insani sonuçlar doğuran çatışmalarından biri olduğunu ortaya koyuyor.
