20. yüzyılın en çalkantılı dönemine tanıklık eden, Sovyet karşıtı mücadelesiyle başlayıp CIA'in en kritik operasyonlarında aktif rol alarak küresel istihbaratın kilit figürlerinden birine dönüşen Ruzi Nazar'ın hayatını, kökenlerini ve tarihe geçen faaliyetlerini bu kapsamlı rehberde tüm detaylarıyla inceledik.
Margilan'dan Başlayan Fırtınalı Bir Yaşam ve Sovyet Nefreti
Ruzi Nazar, 1917 yılında bugün Özbekistan coğrafyasında yer alan Margilan kentinde dünyaya gözlerini açtı. İpek ticaretiyle uğraşan bir tüccar baba ile Hokand Hanlığı'nın köklü ve soylu bir ailesine mensup bir annenin evladı olarak çocukluk yıllarında zengin bir kültürel atmosferle tanıştı. Annnesinin öncülük ettiği Cedidizm adı verilen modernleşme akımının rüzgarıyla çok küçük yaşlarda Farsça, Arapça ve Rusça dillerini öğrenerek geniş bir birikim edindi.
Ancak bu huzurlu ve köklü aile düzeni, Sovyetler Birliği'nin baskıcı rejimiyle sarsıldı. Nazar'ın ağabeyi Yoldaş Kari, milliyetçi faaliyetlerin içinde yer aldığı suçlamasıyla Sovyetler tarafından idama mahkum edildi ve öldürüldü. Yaşanan bu trajik olay, Ruzi Nazar'ın zihninde Sovyet rejimine karşı asla sönmeyecek derin ve kalıcı bir düşmanlığın tohumlarını ekti.
Kızıl Ordu'dan Nazi Esaretine ve Türkistan Lejyonu'na
İkinci Dünya Savaşı'nın patlak vermesiyle birlikte 1941 yılında Kızıl Ordu saflarına katılan Nazar, cephede ağır yaralandı ve Nazi Almanyası'na esir düştü. Esaret altındayken Kızıl Ordu içerisinden yakalanan Türkistanlı askerlerin bir araya gelmesiyle kurulan ve üyelerinin bunu bağımsızlık yolu olarak gördüğü Türkistan Lejyonu'na dahil oldu. Berlin'de geçirdiği bu süreçte Türkistanlı milliyetçi gruplarla ortak çalışmalar yürüttü. Savaşın sonlarına doğru Sovyet güçlerinin eline geçme riskinden ve infaz korkusundan dolayı tercihini ABD'ye sığınmaktan yana kullandı.
CIA Koridorları ve Ankara Yılları
1950'li yıllarda Amerikan Merkezi Haberalma Teşkilatı (CIA) tarafından yetenekleri fark edilerek teşkilata kazandırılan Nazar, kısa sürede istihbarat teşkilatının vazgeçilmez aktörlerinden biri haline geldi. 1959 ile 1971 yılları arasında Amerika Birleşik Devletleri'nin Ankara Büyükelçiliği bünyesinde kritik görevler üstlendi. Türkiye'de bulunduğu bu uzun yıllar zarfında yerli sağ hareketlerle yakın temaslar kurdu. Özellikle Alparslan Türkeş ile kurduğu dostluk bağı dikkat çekti. 1960 tarihinde gerçekleşen askeri darbenin ardından, Türkeş ve diğer subayların idam edilmesini engellemek amacıyla yoğun diplomatik girişimlerde bulundu.
Ankara'daki görev dönemi boyunca Komünizmle Mücadele Dernekleri'nin teşkilatlanmasında rol oynadığı ve Millî İstihbarat Teşkilâtı'nın (MİT) modernleşme sürecine katkı sunduğu sıkça dile getirildi. Buna karşın, sol ve muhalif çevreler tarafından ülkedeki aşırı sağ yapılanmaları desteklemekle suçlandı.
İran Devrimi, Afganistan Direnişi ve Özbekistan'a Dönüş
1979 senesinde İran'da patlak veren devrim sonrasında yaşanan büyük rehine krizini çözmek üzere Tahran'a gönderilen öncü CIA görevlileri arasında yer aldı. Ardından Afganistan'a geçerek buradaki mücahit liderlerle diyalog kurdu ve Sovyet işgaline karşı direniş hatlarının organize edilmesinde rol oynadı. Buna rağmen, bölgedeki radikal İslamcı unsurların desteklenmesine mesafeli yaklaştı ve bu duruma karşı çıktı.
Sovyetler Birliği'nin tarihe karışıp dağılmasının ardından, 1991 yılında Özbekistan topraklarına geri dönen Nazar, dönemin devlet başkanı İslam Kerimov tarafından adeta bir kahraman gibi ağırlandı. Yıllar sonra köklerine dönerek çocukluğunun geçtiği mahalleleri ve akrabalarını ziyaret etme fırsatı buldu.
Özel Yaşamı, Edebi Bağlantıları ve Gizli Veda
Ruzi Nazar, Emelinde Roth ile hayatını birleştirdi ve bu evlilikten iki çocuk sahibi oldu. Çiftin kızı Sylvia Nasar, sinemaya da uyarlanan dünyaca ünlü “Akıl Oyunları” adlı biyografik kitabın yazarı olarak tanındı.
Fırtınalı bir ömür süren Nazar, 2015 yılında Muğla'nın Fethiye ilçesindeki bir huzurevinde hayata gözlerini yumdu. Basına yansıyan bilgilere göre, vefatının ardından cenazesi sessizce "Alevi Mezarlığı" olarak bilinen alana defnedildi. 20. yüzyılın küreden silinen rejimleri, savaşları ve istihbarat savaşları arasında iz bırakan Ruzi Nazar, tarihin tozlu sayfalarında eşsiz bir figür olarak yerini aldı.
